پله گرد واتیکان | از پله برامانته تا پله مومو
وقتی از پله گرد واتیکان صحبت میکنیم، در واقع با دو شاهکار معماری از دو دوره کاملاً متفاوت روبهرو هستیم؛ دو پله که هرکدام تعریف تازهای از حرکت، فضا و عملکرد ارائه دادهاند. یکی پله برامانته در اوایل قرن شانزدهم و دیگری پله مومو در اوایل قرن بیستم.
این دو پله اگرچه از نظر زمان، سبک و تکنولوژی فاصله زیادی با هم دارند، اما در یک نقطه مشترکاند: تبدیل پله گرد از یک عنصر صرفاً کاربردی به یک تجربه معماری ماندگار.
پله برامانته؛ آغاز داستان پله گرد در واتیکان
پله برامانته توسط معمار بزرگ رنسانس، دوناتـو برامانته (Donato Bramante)، در حدود سال ۱۵۰۵ طراحی شد. این پله بخشی از مجموعه اولیه واتیکان بود و بهعنوان یک مسیر حرکتی تشریفاتی و کاربردی مورد استفاده قرار میگرفت.
شیب ملایم و عرض زیاد این پله گرد بهگونهای طراحی شده بود که نهتنها عبور انسان، بلکه حرکت حیوانات باربر نیز بهراحتی امکانپذیر باشد. این موضوع نشان میدهد که پله گرد، از همان ابتدا، نقشی فراتر از یک راهپله ساده در معماری داشته است.
پله برامانته نمونهای شاخص از نگاه رنسانسی به نظم، حرکت پیوسته و شکوه فضایی است؛ نگاهی که بعدها الهامبخش بسیاری از پلههای گرد و مارپیچ در تاریخ معماری شد.
پله مومو واتیکان؛ تفسیر مدرن پله گرد تاریخی
چند قرن بعد، در سال ۱۹۳۲، معمار ایتالیایی جوزپه مومو (Giuseppe Momo) پلهای کاملاً متفاوت اما الهامگرفته از ایده حرکت حلزونی طراحی کرد؛ پلهای که امروز آن را با نام پله مومو واتیکان (Scala Momo) میشناسیم.
هدف مومو طراحی یک مسیر خروج روان، ایمن و کارآمد برای حجم بالای بازدیدکنندگان موزههای واتیکان بود. نتیجه، یک پله گرد مارپیچ دوگانه (Double Helix Staircase) شد که دو مسیر مستقل رفت و برگشت را بدون تداخل با یکدیگر فراهم میکند.
فرم و ساختار پله گرد مومو
پله مومو از نظر فرمی یکی از موفقترین نمونههای پله گرد مدرن محسوب میشود. حرکت نرم، شعاع باز و دید عمودی جذاب، تجربهای متفاوت از فضا ایجاد میکند.
ویژگیهای شاخص ساختاری پله مومو:
* فرم حلزونی پیوسته با حرکت روان
* دو مسیر مستقل در یک ساختار واحد
* عدم وجود ستون مرکزی کلاسیک
* تکیه سازهای بر دیواره پیرامونی
* دید عمودی چشمگیر از بالا به پایین
این ویژگیها باعث شده پله مومو همزمان عملکردی، ایمن و بهشدت تأثیرگذار از نظر بصری باشد.
متریال و نور در پله گرد واتیکان
پله مومو عمدتاً از سنگ ساخته شده و نردههای آن از فلز با طراحی ساده اما ظریف هستند. نور طبیعی که از بالای پله وارد فضا میشود، در طول مسیر سایهروشنهای متغیری ایجاد میکند و عمق فضایی پله را تقویت میکند.
ترکیب متریال سنگ، فلز و نور طبیعی، پله گرد مومو را به فضایی آرام، دعوتکننده و باشکوه تبدیل کرده است.
تفاوت پله گرد برامانته و پله گرد مومو
نکته مهم این است که پله مومو بازسازی پله برامانته نیست.
این دو پله کاملاً مستقلاند، اما رابطهای مفهومی با یکدیگر دارند.
پله برامانته نماینده نگاه تاریخی و تشریفاتی به پله گرد است.
در حالیکه پله مومو تفسیری مدرن، مهندسیشده و عملکردگرا از همان ایده حرکت حلزونی محسوب میشود.
الهام پله گرد واتیکان در طراحی امروز
امروزه بسیاری از پلههای گرد فلزی در پروژههای مسکونی لوکس، دوبلکسها، فضاهای تجاری و گالریها، بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از پلههای گرد واتیکان الهام گرفتهاند؛ بهویژه در موارد زیر:
* تأکید بر حرکت پیوسته و نرم
* تبدیل پله به عنصر دکوراتیو شاخص
* استفاده از فرم مارپیچ باز
* ترکیب فلز با نورپردازی مدرن
جمعبندی
پله واتیکان، چه در قالب پله تاریخی برامانته و چه در شکل مدرن پله مومو، نشان میدهد که پله میتواند فراتر از یک مسیر حرکتی باشد. این پلهها نمونهای ماندگار از پیوند معماری، عملکرد و زیبایی هستند و همچنان منبع الهام ارزشمندی برای طراحی پله گرد فلزی، پله مارپیچ و پله دوبلکس در پروژههای امروزی محسوب میشوند.